Bir dil sorusunun insanın içine bu kadar yerleşebileceğini ilk fark ettiğimde, soru basitti ama yankısı derindi: “Almanca kadınlarda ‘o’ ne demek?” Bu soru, yalnızca bir kelimenin karşılığını aramıyordu; bilmenin sınırları, varlığın nasıl adlandırıldığı ve başkası hakkında konuşurken ahlaki olarak nerede durduğumuz gibi daha büyük meseleleri çağırıyordu. Bir insanı “o” diye anmak ne zaman masum bir dilsel tercih, ne zaman ontolojik bir indirgeme olur? Bu soruyu düşünürken, etik, epistemoloji ve ontoloji arasındaki gerilimin gündelik dilde bile nasıl hissedildiğini fark ediyorum.
Bu yazı, “Almanca kadınlarda o ne demek?” sorusunu salt dilbilgisel bir merak olmaktan çıkarıp, felsefi bir düşünce deneyi hâline getirmeyi amaçlıyor. Çünkü bazen tek bir zamir, bir insanın dünyadaki yerini anlatmaya yeter.
Soruya ilk yaklaşım: Dilsel görünen, felsefi olan
“O” nedir, ne değildir?
Türkçede “o”, cinsiyet belirtmeyen üçüncü tekil şahıs zamiridir. Almanca’da ise durum daha karmaşıktır. Almanca, gramatik cinsiyet kullanan bir dildir ve zamirler buna göre şekillenir:
– sie: “o (kadın)” ve aynı zamanda “onlar”
– er: “o (erkek)”
– es: “o (nesne / nötr)”
Dilbilgisi düzeyinde bakıldığında, “Almanca kadınlarda o ne demek?” sorusunun cevabı nettir: Kadınlar için “sie” kullanılır. Ancak felsefi mercek, bu netliği hemen bozar. Çünkü burada asıl mesele, bir insanın “sie” olarak adlandırılması değil; hangi bağlamda “es” (it/şey) olarak algılanabildiğidir.
Bu noktada ontolojik bir soru belirir: Bir kadına “o” demek, onu bir özne olarak mı yoksa bir nesne olarak mı konumlandırır?
Ontoloji: Kadın, zamir ve varlık meselesi
Varlık olarak kadın, kelime olarak kadın
Ontoloji, “ne vardır?” ve “nasıl vardır?” sorularını sorar. Heidegger’in varlık anlayışında insan, dünyada-olan bir varlıktır; yalnızca tanımlanan değil, anlam kuran bir özne. Ancak dil, bu özneyi bazen sabitler, bazen de silikleştirir.
Almanca’da kadına “sie” denmesi, onu gramatik olarak özne konumunda tutar. Ama tarihsel ve toplumsal bağlamda kadınların sık sık “şeyleştirildiği” gerçeği, zamirlerin masumiyetini sorgulatır. Simone de Beauvoir’ın ünlü ifadesi burada yankılanır: “Kadın doğulmaz, kadın olunur.” Bu cümle, ontolojik bir iddiadır; kadınlığın doğal değil, kurulan bir varlık hâli olduğunu söyler.
Buradan şu soruya geliyorum: Eğer varlık toplumsal olarak kuruluyorsa, zamirler bu inşanın neresindedir?
“Es”e düşmek: Ontolojik bir kayma
Almanca’da “es”, cansız ya da nötr varlıklar için kullanılır. Bir kadının “es” ile anılması dilbilgisel olarak yanlış, ama felsefi olarak çarpıcıdır. Çünkü bu, insanın özne statüsünden düşürülmesi anlamına gelir. Martha Nussbaum’un nesneleştirme analizinde vurguladığı gibi, bir insanı araçsallaştırmak, onun öznelliğini askıya almak demektir.
Bu nedenle “Almanca kadınlarda o ne demek?” sorusu, ontolojik bir uyarı içerir: Bir zamirin yanlış kullanımı, varlığın yanlış konumlandırılmasıdır.
Epistemoloji: Bilgi, dil ve kadın hakkında bilmek
Dil, bilgiyi nasıl şekillendirir?
Bilgi kuramı, bilginin kaynağını ve sınırlarını sorgular. Dil, bu sınırların en görünmez ama en güçlü araçlarından biridir. Wittgenstein’ın “Dilimin sınırları, dünyamın sınırlarıdır” sözü, burada özellikle anlamlıdır. Eğer kadın hakkında kullandığımız dil sınırlıysa, kadın hakkında bildiğimiz şeyler de sınırlıdır.
Almanca’daki zamir sistemi, öğrenen kişi için çoğu zaman teknik bir detay gibi görünür. Ancak bu teknik detay, cinsiyetin bilginin yapısına nasıl işlendiğini gösterir. Kadını “sie” olarak bilmek ile onu soyut bir “o” olarak düşünmek arasında epistemik bir fark vardır.
Bilgi tarafsız mı?
Feminist epistemoloji, bilginin hiçbir zaman tamamen tarafsız olmadığını savunur. Donna Haraway’in “konumlanmış bilgi” kavramı, bilginin her zaman bir yerden, bir bedenden ve bir deneyimden üretildiğini söyler. Bu bağlamda, “Almanca kadınlarda o ne demek?” sorusunu kimin sorduğu da önemlidir.
Bir dil öğrencisi mi soruyor?
Bir çevirmen mi?
Yoksa bir kadın, kendisine yöneltilen bir hitabı mı anlamaya çalışıyor?
Bilginin öznesi değiştikçe, sorunun anlamı da değişir.
Tartışmalı bir nokta
Bazı çağdaş filozoflar, dildeki cinsiyet ayrımının görünür olmasının eşitliği desteklediğini savunurken; bazıları bunun kalıcı stereotipleri güçlendirdiğini ileri sürer. Almanca’daki “sie/er” ayrımı, bu tartışmanın canlı örneklerinden biridir. Dil, eşitliği mi görünür kılar, yoksa farkı mı derinleştirir?
Etik: Zamirlerin ahlaki yükü
Birine “o” demek ahlaki bir eylem midir?
Etik, doğru ve yanlışın ötesinde, başkasıyla nasıl ilişki kurduğumuzu sorgular. Emmanuel Levinas’a göre etik, “öteki”nin yüzüyle karşılaştığımız anda başlar. Bu karşılaşma, dilde de gerçekleşir. Birini nasıl adlandırdığımız, ona nasıl baktığımızın ilk işaretidir.
Almanca’da bir kadını doğru zamirle anmak, yalnızca gramer kuralına uymak değil; onu tanımak ve kabul etmektir. Yanlış ya da indirgemeci bir kullanım ise etik bir ihlale dönüşebilir.
Gündelik hayattan çağdaş örnekler
Bugün dijital platformlarda, otomatik çeviri sistemlerinin zamirleri yanlış kullanması sıkça tartışılıyor. Bir kadının biyografisi “o (it)” olarak çevrildiğinde, bu yalnızca teknik bir hata mı, yoksa algoritmik bir etik sorun mu?
Bu örnek, etik ile epistemolojinin nasıl iç içe geçtiğini gösterir: Yanlış bilgi, yanlış hitaba; yanlış hitap ise incitici bir ilişkiye yol açar.
Filozoflar arasında kısa bir karşılaştırma
Dil ve kadın üzerine üç yaklaşım
– Simone de Beauvoir: Kadınlığın dil ve toplum tarafından kurulduğunu savunur. Zamirler bu kurulumun parçasıdır.
– Ludwig Wittgenstein: Anlamın kullanımda olduğunu söyler; “o”nun anlamı, nasıl ve nerede kullanıldığıyla belirlenir.
– Judith Butler: Cinsiyetin performatif olduğunu ileri sürer; zamirler bu performansın tekrar eden jestleridir.
Bu üç yaklaşımda ortak nokta şudur: Dil, pasif bir araç değil; gerçekliği kuran aktif bir güçtür.
Sonuç: Bir zamir, bir dünya
Yazının başındaki soruya geri dönüyorum: Almanca kadınlarda o ne demek?
Dilbilgisel cevap basit olabilir. Ama felsefi cevap, bizi insanın nasıl bilindiği, nasıl adlandırıldığı ve nasıl tanındığı sorularına götürür.
Bir kadına “o” dediğimizde, gerçekten ne yapıyoruz?
Onu işaret mi ediyoruz, yoksa tanımlıyor muyuz?
Ve daha önemlisi: Dilimiz, başkasının varlığını taşımaya yeterince dikkatli mi?
Bu soruların kesin cevapları yok. Ama belki de felsefenin asıl gücü burada yatıyor: Bizi rahatsız eden, ama vazgeçemediğimiz soruları canlı tutmakta. Bir zamirin ardında koca bir dünya olduğunu fark ettiğimiz anda, dil artık sadece dil olmaktan çıkıyor; etik bir çağrıya dönüşüyor.